1 Mart Üsküdar Vapuru faciasında ne oldu? Kocaeli’nin hafızasından silinmeyen büyük acı 1 Mart 1958 Cumartesi günü İzmit’ten Gölcük, Değirmendere ve Karamürsel yönüne hareket eden 72 numaralı Üsküdar Vapuru, İzmit Körfezi’nde şiddetli lodosun etkisiyle battı. Yolcuların büyük bölümünü okuldan evlerine dönen gençlerin oluşturduğu faciada yüzlerce kişi hayatını kaybetti. Aradan onlarca yıl geçmesine rağmen Üsküdar Vapuru faciası, Kocaeli ve özellikle Gölcük tarihinin en büyük acılarından biri olarak anılmaya devam ediyor. Üsküdar Vapuru faciası ne zaman oldu? Facia 1 Mart 1958 Cumartesi günü meydana geldi. O yıllarda Gölcük, Değirmendere ve Karamürsel çevresinde lise düzeyinde eğitim imkânları sınırlı olduğu için çok sayıda öğrenci her gün deniz yoluyla İzmit’e gidiyordu. İzmit Lisesi, İzmit Sanat Enstitüsü ve Kız Enstitüsü öğrencileri vapurların en yoğun yolcu grupları arasındaydı. Üsküdar Vapuru nereden nereye gidiyordu? 72 baca numaralı Üsküdar, İzmit Körfezi’nde yolcu taşıyan vapurlardan biriydi. 1 Mart günü İzmit İskelesi’nden hareket eden vapurda özellikle Gölcük, Değirmendere ve Karamürsel yönüne dönen öğrenciler, işçiler ve diğer yolcular bulunuyordu. Kaynaklara göre normal hareket saati 12.30 civarıydı ancak kötüleşen hava nedeniyle kaptan vapuru birkaç dakika erken kaldırdı. Facia nasıl meydana geldi? Üsküdar Vapuru İzmit’ten ayrıldıktan kısa süre sonra şiddetli lodosa yakalandı. Kocaeli Ansiklopedisi’ndeki anlatıma göre gemi Soğucak önlerine ulaştığında dalgalar şiddetlendi. Kaptan Mehmet Aşçı vapuru geri döndürmeye çalıştı ancak başarılı olamadı. Güçlü rüzgârın etkisiyle kaptan köşkü gövdeden ayrıldı ve vapur kontrolünü kaybederek alabora oldu. Kazanın çok kısa bir süre içerisinde gerçekleştiği, yolcuların önemli bölümünün gemiden çıkmaya fırsat bulamadığı aktarılıyor. Üsküdar Vapuru’nda kaç kişi hayatını kaybetti? Bu konuda tarihsel kaynaklarda farklı rakamlar bulunuyor. Günümüzde Kocaeli Valiliği, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi ve Gölcük’te düzenlenen resmi anmalarda 392 kişinin hayatını kaybettiği rakamı esas alınıyor. 2025 yılında İzmit Vapur İskelesi önünde açılan 1 Mart Anıtı’nda da 392 kişinin ismi bulunuyor. Buna karşılık bazı eski kayıtlarda 272 veya daha düşük sayılar da yer alıyor. Dönemin kesin yolcu listesinin bulunmaması ve bilet kayıtlarının facianın gerçek yolcu sayısını tam olarak ortaya koyamaması bu farklılığın nedenlerinden biri olarak gösteriliyor. Kocaeli Ansiklopedisi de kesin sayı verilemediğini ancak 400’e yakın kişinin yaşamını yitirdiğini belirtiyor. KocaeliYeniHaber arşivinde güncel resmi anma kayıtlarıyla uyumlu olarak 392 can kaybı bilgisi kullanılabilir. Hayatını kaybedenlerin çoğu öğrenciydi Faciayı Kocaeli tarihinin en acı olaylarından biri haline getiren unsurlardan biri, ölenlerin büyük bölümünün genç olmasıydı. Kocaeli Ansiklopedisi’nde hayatını kaybedenlerin yaş ortalamasının yaklaşık 21 olduğu ve çoğunun öğrenci olduğu belirtiliyor. Öğrenciler cumartesi günü yarım günlük eğitimin ardından evlerine dönmek için vapura binmişti. Gölcük Kaymakamlığı da faciada eğitim amacıyla İzmit’e gidip gelen çok sayıda gencin yaşamını yitirdiğini vurguluyor. Kaç kişi kurtuldu? Kaynaklarda kurtulanların sayısı konusunda da küçük farklılıklar var ancak birçok kayıt 39-40 kişinin sağ kurtulduğunu belirtiyor. Şiddetli fırtına ve soğuk deniz suyu kurtarma çalışmalarını oldukça güçleştirdi. Gölcük Donanması’na bağlı denizaltılar ve savaş gemileri bölgeye sevk edildi. Preveze, Birinci İnönü ve Gür denizaltılarının ilk kurtarma çalışmalarına katıldığı aktarılıyor. Donanma kurtarma çalışmalarına katıldı Facianın ardından Gölcük’teki Donanma birlikleri hızla harekete geçti. Şiddetli hava nedeniyle müdahale son derece zordu. Denizden sağ kurtulanlar askeri gemilere alınırken, kayıp yolcular için günler süren arama çalışmaları yapıldı. Üsküdar Vapuru ise daha sonra denizin dibinden çıkarıldı. Üsküdar Vapuru ne zaman çıkarıldı? Kocaeli Ansiklopedisi’ne göre vapur 19 Mart 1958’de, askeri gemi ve dalgıçların yürüttüğü çalışmalar sonucunda su yüzüne çıkarıldı. Geminin tekrar hizmete verilmesi gündeme gelmiş olsa da 72 numaralı Üsküdar bir daha yolcu taşımadı ve daha sonra hurdaya ayrıldı. Üsküdar Vapuru nasıl bir gemiydi? Üsküdar, 1927 yılında Almanya’da inşa edilmiş bir yolcu vapuruydu. Geminin yaklaşık 33 metre uzunluğunda, 6,6 metre genişliğinde olduğu ve normal yolcu kapasitesinin yaklaşık 344 kişi olduğu belirtiliyor. 350 beygir gücündeki buharlı makineyle çalışan gemi saatte yaklaşık 8 deniz mili hız yapabiliyordu. Facia meydana geldiğinde gemi yaklaşık 31 yaşındaydı. Facia öncesinde uyarılar yapılmış mıydı? Dikkat çekici noktalardan biri de kazadan önce Körfez’de çalışan vapurların yetersizliği konusunda kamuoyunda uyarılar yapılmış olması. Kocaeli Ansiklopedisi’nde, yerel basının 1957 yılında vapurların kapasitesinin üzerinde yolcu taşıdığına ve olası bir facia riskine dikkat çektiği aktarılıyor. Bu nedenle Üsküdar faciası sonrasında ulaşım güvenliği ve Körfez’de kullanılan gemilerin durumu uzun süre tartışıldı. Facia Gölcük’te eğitimi de değiştirdi Üsküdar Vapuru faciasının sonuçlarından biri eğitim alanında yaşandı. O dönemde Gölcük ve çevresindeki öğrenciler liseye gidebilmek için çoğunlukla İzmit’e geçmek zorundaydı. Facianın ardından Gölcük’te lise açılması gündeme geldi ve aynı yıl Gölcük Lisesi eğitim hayatına başladı. Bu yönüyle facia, Gölcük’ün eğitim tarihinde de önemli bir dönüm noktası oldu. 1 Mart Şehitliği nerede? Faciada hayatını kaybedenlerin anısına Gölcük’te 1 Mart Şehitliği bulunuyor. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi’nin Gölcük tanıtımında Dumlupınar Mahallesi’ndeki 1 Mart 1958 Üsküdar Vapuru Faciası Şehitler Mezarlığı ilçenin görülmeye değer tarihi noktalarından biri olarak gösteriliyor. Her yıl 1 Mart’ta Gölcük ve İzmit’te anma programları düzenleniyor. İzmit’te 1 Mart Anıtı yapıldı Facianın 67. yılında, 1 Mart 2025’te İzmit Vapur İskelesi önünde 1 Mart Anıtı açıldı. Anıtta resmi kayıtlara göre faciada hayatını kaybeden 392 kişinin isimleri yer alıyor. Anma töreninde facianın gerçekleştiği saat olarak kabul edilen 12.53’te İzmit Körfezi’ne çelenk bırakıldı. Üsküdar faciası neden unutulmuyor? Üsküdar Vapuru faciası yalnızca büyük bir deniz kazası değildi. Gölcük, Değirmendere, Karamürsel ve İzmit’te neredeyse her aileyi doğrudan veya dolaylı şekilde etkileyen bir toplumsal felakete dönüştü. Aynı sınıftan çok sayıda öğrencinin, kardeşlerin, arkadaşların ve aile fertlerinin aynı gün yaşamını kaybetmesi, olayın Kocaeli’nin toplumsal hafızasında çok derin bir iz bırakmasına neden oldu. Bugün Üsküdar Vapuru’nun adı, Kocaeli’de 1 Mart denildiğinde hâlâ aynı acıyla hatırlanıyor.